1. Metody badania podmiotowych uwarunkowań powodzenia zawodowego
   1. Aspekty analizy
   2. Radzenie sobie na rynku pracy
2. Charakterystyka niektórych metod oceny predyspozycji zawodowych
   1. Metoda M. Achtnicha
   2. Metoda J. Hollanda
   3. Metoda Heymansa – Wiersmy
3. Literatura

I. Metody badania podmiotowych uwarunkowań powodzenia zawodowego

A. Aspekty analizy

Przygotowanie do aktywności na rynku pracy ilustrujemy następująco:

Ilustracja 1. Okresy przygotowania się do aktywności zawodowej

1. Wydajność na stanowisku pracy – temperament

Metody badania „wydajności pracy” na danym stanowisku i odporności na stres opierają się na ocenie temperamentu.

2. Styl pracy – charakter

Metody badania „wydajności pracy” na wyższym poziomie; chodzi o organizację pracy w danym zawodzie, czyli o stwarzanie optymalnego stanowiska pracy dla siebie lub innych.

3. Powodzenie zawodowe

Powodzenie zawodowe obejmuje całą osobowość człowieka: temperament, charakter i jego umysłowość, tj. aspekt treści pracy: „Co” chcę osiągnąć? Z klinicznego punktu widzenia należy zwrócić uwagę na związek treści pracy (treści naszej świadomości) z głębokimi pragnieniami. Tylko pewne cele dana osoba jest w stanie uznać za „swoje”. Bez tego nie można osiągnąć pełnego „powodzenia zawodowego”, czyli nie można powiedzieć, że dana osoba „radzi sobie” w dziedzinie zawodowej. Jak zatem te podmiotowe cele określać?

B. Radzenie sobie na rynku pracy

Pojęcie „radzenia sobie” przyjmuje się we współczesnej psychologii. Pojmujemy „radzenie sobie” jako stan, w którym osoba „realizuje swoje cele życiowe, przezwyciężając pojawiające się przeszkody, a całość jej wysiłków i starań jest uznawana za wskazaną lub co najmniej dopuszczalną przez ludzi¹”.

Zaletą tego ujęcia jest odwołanie się do danych podmiotowych (subiektywnych), dostępnych osobie rozwijającej się. Widzimy tu 3 aspekty, które w rozwoju pojawiają się w odwrotnej kolejności, niż to podaje powyższe określenie:

1. Akceptacja lub zachęta otoczenia wobec reakcji emocjonalnych.

Istotnym problemem w kształtowaniu temperamentu² jest odpowiedź otoczenia na reakcje emocjonalne dziecka. Należy wówczas zwracać uwagę na konieczność równoważenia gry emocjonalnej. Działania zbyt gwałtowne powinny być powściągnięte, a dzieciom ze skłonnością do wycofania się i lęku trzeba oszczędzać przeciążeń. Niestety, często dziecka spotyka się nie tyle ze świadomą „odpowiedzią” swego otoczenia rodzinnego, ale również z „reakcją”, czy też z „kontrreakcją”. Powoduje to braki równowagi, określane na początku okresu szkolnego jako „niedojrzałość szkolna”.

Dziecko rozchwiane nie reflektuje swoich emocji. Jeśli reakcje tego typu utrzymają się, wpłyną na styl postępowania w szkole, a następnie – na wyniki nauczania. Np. gwałtowność i szorstkość zwracania się do innych uważane są za cechy negatywne i określane jako chamstwo i bezczelność. Coraz częstsze skargi nauczycieli na styl zachowania ucznia w szkole oraz bezradność w nawiązaniu relacji z młodzieżą tego typu każą przypuszczać, że nasilają się zachowania aspołeczne. Nie jest to tylko problem nauczyciela. Powoduje to podnoszenie pewnych konsekwencji przez dziecko, a potem już młodzież (brak komunikacji). Młody człowiek staje się bezradny wobec samego siebie.

2. Naturalne przeszkody dnia codziennego i usprawnienie się do ich pokonywania (problemy charakterologiczne).

Przezwyciężenie przeszkód, czyli nabywanie pewnych typowych, charakterystycznych cech postępowania, jest związane z pojawiającym się dystansem do swoich emocji. Zaznacza się tu duży wpływ otoczenia szkolnego. M. Kreutz okres od 7. do 11. r.ż. określa jako „obiektywny”, gdyż faktycznie widzimy wtedy u dzieci duży wysiłek obiektywizacji siebie i świata społecznego.

Każdy człowiek w realizacji zadań przynoszonych przez sytuację posługuje się pewnymi sposobami i czyni to w sposób charakterystyczny dla siebie. Tę właściwą danej osobie rysę widoczną w pokonywaniu przeszkód określa się pojęciem charakteru. Charakter jest nabyty w drodze usprawniania zadatków emocjonalnych wyniesionych z domu rodzinnego. Zadatki te określamy zwykle jako „temperament”. Na bazie temperamentu w szkole podstawowej, wskutek rodzącej się refleksji nad swoim zachowaniem, rozwija się własny styl wydatkowania energii, czyli „charakter”. Jak określić charakter?

Jest to sprawność, jakiej nabywa dziecko, dysponując swoimi emocjami w rozwiązywaniu problemów dnia codziennego. Stąd wykształciła się nazwa „dyspozycja”. Badając psychologiczne dyspozycje danej osoby, określamy wówczas, jakimi sprawnościami rozwiązywania problemów dysponuje dana osoba.

W szkole podstawowej na uwagę zasługuje przełom 11. roku życia (jest to oczywiście wiek orientacyjny), związany z pojawieniem się nowych pragnień na bazie potrzeb seksualnych. Nauczyciele i rodzice obserwują wówczas zmianę zainteresowań dziecka. Obniżają się wyniki w nauce. Gdzie przenosi się uwaga? Okres ten określa się mianem „buntu i przekory”. Jest to zewnętrzny opis nowego problemu stającego przed dzieckiem, które... przestaje być dzieckiem, a staje się mężczyzną lub kobietą. Dla młodej panienki problemem osobistym jest „identyfikacja seksualna”. Jest ważne, że dokonuje się ona poprzez odniesienie siebie do wzorca osobowego, a nie poprzez obiektywizację (okres obiektywny kończy się koło 11. roku życia!). Bardzo poważnym błędem jest niezauważenie tej metamorfozy i dalsze naciskanie na „wyniki” nauki szkolnej. Raczej potrzeba zauważyć nowe problemy nastolatków: „Co to znaczy być kobietą/mężczyzną?”.

Zależność między temperamentem, charakterem i osobowością przedstawia ilustracja 1. Zwróćmy uwagę na fakt, że analogicznie jak charakter jest uwarunkowany temperamentem, z kolei osobowość jest uwarunkowana posiadanym charakterem. I jeśli nowe pragnienia (związane z akcją hormonalną) nie znajdą miejsca w charakterze nastolatka, to mocno zaciąży to na postępach w nauce, a potem i na równowadze uczuciowej. 14.–17. r.ż. jest to okres pierwszych symptomów nerwicowych u tej młodzieży, która nie „poradziła sobie” z identyfikacją seksualną.

3. Realizacja pojawiających się „własnych” celów życia.

„Życie człowieka dorosłego – w ujęciu Mariana Kulczyckiego – przedstawia się jako nieustanne rozwiązywanie różnorodnych, odpowiednio zorganizowanych „problemów życiowych” w dążeniu do coraz to wyższego poziomu jakości tegoż życia. Tzw „problemy” związane są z celami, jakie ma jednostka. Mówiąc „ma”, mamy na myśli osobowość, a więc abstrakcyjne treści świadomości. Jakość tych celów warunkuje przeżywanie sensu życia i osiąganie szczęścia. Dopiero od 14. roku życia takie jasne cele pojawiają się w świadomości. do tego czasu młodzież jest „pewna”, że chce jej się czegoś innego (stąd owa „przekora”), a dopiero w szkole średniej zaczyna sobie „jasno” swoje cele nazywać.

4. Wartość społeczna podmiotowego przygotowania jednostki.

Zarówno cele, jak i nabyte sposoby są na rynku pracy zrelatywizowane. Obok swojej obiektywnej oceny, jako „zasoby podmiotowe”, jako „zasoby kadrowe” mają wartość rynkową.

Na przykład : osoba bardzo delikatna i nawet zahamowana może mieć duże trudności w branży handlowej, zaś nawiąże wartościowe relacje w zakresie zawodów opiekuńczo-wychowawczych.

II. Charakterystyka niektórych metod oceny predyspozycji zawodowych

Pojęcie predyspozycji określa te możliwości jednostki, którymi może ona dysponować pod warunkiem posiadania o nich samowiedzy. Stają się one wówczas jej sprawnościami, tj. są wykorzystane na rynku pracy i są podatne na doskonalenie.

Między pojęciem nawyku a pojęciem sprawności istnieje istotna różnica: dopiero sprawność umożliwia poruszanie się na rynku pracy. Brak sprawności powoduje swoiste style aktywności zawodowej. Np. przecenianie relacji koleżeńskich kosztem zarobków lub awansu bądź też odwrotnie – przecenianie zarobków kosztem relacji z innymi i inwestowania we własny rozwój zawodowy. Z tego wynika, że nic nie wynika – posiadanie czy nieposiadanie sprawności niczego nie dowodzi, człowiek jest bardzo skomplikowaną „maszynerią psychiczną” i nie można określić wobec niego żadnych schematycznych podziałów. Tak więc, reasumując, cała nasza wiedza odnosi się do pojedynczych, testowanych przypadków, o czym doskonale wiemy. Aby jednak nie stracić reputacji, musimy ją dostosować do oczekiwań ogółu społeczeństwa.

A. Metoda M. Achtnicha

Celem badania jest optymalne połączenie wymagań, jakie niesie konkretny zawód, oraz możliwości psychologicznych osoby mającej wykonywać dane zajęcie. Zawód proponowany jest danej osobie ze względu na następujące aspekty:

• czynność, którą należy wykonać w pracy,
• zastosowane narzędzia,
• materiały, zastosowane środki w czasie pracy,
• przedmiot zawodu, na którym pracuje się,
• koniec (cel, finał), który następuje jako wynik czynności.

Metoda M. Achtnicha została opracowana przez autora na bazie tzw. psychologii losu. O jej wnikliwości niech świadczą poniższe przykłady:

• Nauczyciel [nazwa] naucza [działalność] ucznia [przedmiot zawodu] przy pomocy środków dydaktycznych [materiał, środek] za pomocą mowy i umiejętności pedagogicznych [narzędzie] w klasie [miejsce] dla ułatwienia uczniowi poznania [cel].
• Garncarka [nazwa] formuje [działalność] glinę [przedmiot i materiał] swoimi rękami [narzędzie] w warsztacie [miejsce] aby wykonać dzban [cel].

Nietrudno zauważyć, że pod każdym względem zawody te mają odmienne wymagania wobec tej osoby, która je będzie wykonywała!

Poznanie inklinacji wyróżnionych powyżej jest niezwykle ważne dla uświadomienia sobie wartościowego zajęcia i dla starania się o jego wybór po odpowiednim przygotowaniu merytorycznym. Zwróćmy uwagę, że nie mówi się tutaj o wiedzy koniecznej do wykonywania danego zawodu. W metodzie Achtnicha nie jest to pominięte; odróżnia on zawody wymagające średniego lub wyższego wykształcenia (przekazania wiadomości) od zawodów wymagających raczej przyuczenia do pewnych umiejętności.

B. Metoda J. Hollanda

Metoda opracowana przez J. Hollanda, autora tzw. „teorii karier”¹, rozwija się od kilkudziesięciu lat w USA i Europie. Jest to metoda samopoznania swoich preferencji zawodowych, metoda selekcji i doskonalenia kadr.

W badaniach preferencji zawodu określa się 6 typów zawodowych na tle innych ważnych predyspozycji osobowościowych do uprawiania zawodu. Preferencje zawodowe to:

• preferencja do realizmu,
• do zajęć badawczych (intelektualnych),
• do ekspresji uspołecznienia,
• do konwencjonalności,
• do przedsiębiorczości,
• do zajęć artystycznych.

W efekcie badania określana jest sekwencja głównych preferencji zawodowych i ważne dla powodzenia zawodowego skłonności osobowości, np. samokontrola, ugodowość.

Badanie indywidualne wraz z rozmową trwa ok. godziny. Opinia jest przedstawiana na piśmie, wraz z wykresem poszczególnych dyspozycji. Znane są optymalne układy dyspozycji dla poszczególnych typów szkół i zawodów, co jest pomocne w wyborze kierunku kształcenia.

W badaniach mających na celu selekcję uwzględnianie preferencji zawodu pozwala na racjonalny dobór i na optymalne wykorzystanie posiadanych zasobów kadrowych. Najlepsze wyniki uzyskuje się, łącząc badanie preferencji osobowościowych z oceną typu temperamentu i charakteru danej osoby.

C. Metoda Heymansa – Wiersmy (Le Senne'a)

Charakterologia ta została zbudowana na początku naszego wieku przez Heymansa i Wiersmę. Wprowadzono 3 podstawowe dyspozycje, które wyjaśniają obserwowane zachowanie: emocjonalność, aktywność i oddźwiękowość.

Emocjonalność jest to dyspozycja do ulegania silnym wzruszeniom psychicznym nawet wskutek stosunkowo niewielkiej podniety. Aktywność to dyspozycja do spontanicznego działania mimo przeszkód, a nawet: w kierunku utrudnionym przez przeszkodę. Oddźwięk psychiczny (refleksyjność) jest dyspozycja świadomości do szybkiego lub powolniejszego, dłuższego lub krótszego przechowywania reakcji na podniety doznane.

Opis charakteru jest opisem naszego zachowania się na codzień. Zachowanie to ma tendencję do stawania się nawykiem. Zadawnione nawyki często obniżają sprawność działania w nowych sytuacjach. Ponadto: wpływają na usztywnienie wyborów.

Jak podaje M. Kreutz w swej pięknej pracy „Kształcenie charakteru”:

Ukierunkowana refleksja jest głównym narzędziem w codziennej pracy nad sobą. Kwestią kluczową jest tutaj: na co mamy zwrócić uwagę? Co w sobie i w innych korektować? Opinia o charakterze podaje:

• opis typu charakteru,
• jego zalety i wady,
• plan pracy nad sobą i wskazówki do jego realizacji,
• wskazania zawodowe.

Wskazania zawodowe oparte są na wieloletnich, podłużnych obserwacjach. Chodzi o to, jaki zawód może dana osoba uprawiać, osiągając zadowolenie życiowe (bez nadmiernych kosztów własnych, powodowanych zwracaniem uwagi tylko na aspekt wydajności pracy).

III. Literatura.