• Podstawy prawne i polityczne
  • A. Kluczowe różnice
  • B. Doradztwo zawodowe w systemie szkolnym
  • C. Doradztwo zawodowe dla dorosłych
• Tożsamość zawodowa i kształcenie doradców zawodowych
• Przyszłość doradztwa zawodowego – wiek XXI

Wstęp

Perspektywa członkostwa Unii Europejskiej, a przede wszystkim bieżące potrzeby, wzmogły w naszym kraju zainteresowanie problematyką doradztwa zawodowego. Wzrasta tożsamość zawodowa osób zajmujących się profesjonalnie pomocą dla osób wybierających i zmieniających zawód, tworzy się polityka państwa wobec organizacji służb doradczych, kreowane są nowe formy kształcenia i podnoszenia kwalifikacji doradców zawodowych. W okresie szybkich przemian społecznych i gospodarczych padają często pytania o jakość i poziom usług doradczych, o obowiązujący model teoretyczny doradztwa zawodowego i jego wymiar praktyczny, a wreszcie o dostosowanie go do standardów europejskich. Nie ulega wątpliwości, że polskie uwarunkowania socjoekonomiczne, obyczajowe i kulturowe wpływają i będą wpływać na transformacje w doradztwie zawodowym, warto się zatem przyjrzeć, jak dotychczas poradziły sobie z praktyczną realizacją wskazań Unii Europejskiej wybrane kraje Piętnastki, a także, jakie tendencje wyznaczają kierunek dalszych przemian.

Podstawy prawne i polityczne

Początki regulacji prawnych doradztwa zawodowego w Europie Zachodniej wiążą się z Traktatem Rzymskim z 1957 roku, budującym zręby struktur europejskich. Traktat nie obejmował odrębnie problematyki edukacji, a zatem kwestie doradztwa zawodowego znalazły miejsce w artykule 128, poświęconym szkoleniom zawodowym. Konsekwencją Traktatu była regulacja prawna z 1963 roku, kiedy decyzją Rady Ministrów Wspólnoty Europejskiej ustanowiono jednolite zasady edukacji zawodowej dla krajów członkowskich. Jedna z zasad zawierała stwierdzenie, że „...należy poświęcić specjalną uwagę stworzeniu stałego systemu informacji i doradztwa zawodowego dla młodzieży i dorosłych bazującego na wiedzy na temat ludzkich zdolności, możliwości zatrudnienia i szkolenia”.

Struktura doradztwa zawodowego

A. Kluczowe różnice

Przegląd systemów doradztwa zawodowego w Europie wskazuje po pierwsze na różnice w lokalizacji służb doradczych. Podstawowy podział wiąże się z ich przynależnością do resortu edukacji bądź pracy. I tak:

• W Danii, Grecji, Irlandii, Portugalii służby te zlokalizowane są głównie przy instytucjach edukacyjnych.
• W Belgii, Francji, Włoszech, Luksemburgu i Hiszpanii są oparte o wydzielone agencje działające na zlecenie resortu edukacji oraz służą uczniom i absolwentom.
• W Niemczech pozostają w ścisłej łączności z systemem szkoleń zawodowych i są umiejscowione w instytucjach związanych z rynkiem pracy i biurami zatrudnienia.
• W Holandii i Wielkiej Brytanii przyjęły formy wydzielonych agencji lub ulokowane są w szkołach.
• W większości krajów (Dania, Francja, Niemcy, Grecja, Luksemburg, Holandia, Portugalia, Hiszpania) istnieje tendencja do ograniczania zasięgu doradztwa zawodowego organizowanego za pośrednictwem służb zatrudnienia i w związku z tym rozszerza się oferty instytucji edukacyjnych na wszystkie grupy wiekowe.

Kolejna grupa różnic strukturalnych odnosi się do przedmiotu doradztwa zawodowego. W krajach europejskich możemy mieć do czynienia z:

• doradztwem edukacyjnym – dotyczącym wyboru możliwości kształcenia, ale też problemów związanych z uczeniem się,
• doradztwem zawodowym – dotyczącym wyboru zawodu i miejsca pracy,
• doradztwem personalnym i socjalnym – dotyczącym problemów osobistych i bytowych.

W poszczególnych krajach Unii można zaobserwować wyraźną dominację jednego z wymienionych wzorów. Dla przykładu:

• W Niemczech jasno określona jest granica między doradztwem edukacyjnym a zawodowym i są one umiejscowione w odrębnych instytucjach.
• W Belgii i Irlandii wszystkie 3 formy występują łącznie, o ile jednak w Belgii wyraźnie wydziela się każdy z wymienionych przedmiotów działania, realizując je w centrach psychologiczno-medyczno-społecznych, to w Irlandii realizowane są przez doradców szkolnych bez wyraźnego rozdzielania tych przedmiotów.
• We Francji, Niemczech, Luksemburgu, główny nacisk kładziony jest na doradztwo o charakterze edukacyjnym, jakkolwiek kraje te nie zaniedbują doradztwa ściśle zawodowego.
• Generalnie w krajach, w których doradztwo zawodowe zorganizowane jest w oparciu o służby zatrudnienia, istnieje naturalna tendencja do preferowania w nich typowego doradztwa zawodowego.

Różnice strukturalne obejmują także formy działania doradców. Raporty dostarczają danych wskazujących na występowanie następujących kategorii działań:

1. Informowanie poprzez dostarczanie k1ientowi rzeczywistych i obiektywnych danych o możliwościach kształcenia i szkolenia – o zawodach, rynku pracy i instytucjach wspierających oraz pokrewnych doradztwu zawodowemu.
2. Ocena na podstawie diagnozy potencjału zawodowego klienta.
3. Udzielanie porad poprzez sugerowanie rozwiązań optymalnych dla klienta.
4. Doradztwo, czyli pomaganie klientowi w zbadaniu własnych postaw wobec sytuacji życiowej, poznaniu możliwych opcji i konsekwencji ich wyboru.
5. Orientacja zawodowa realizowana za pomocą programów rozwijających umiejętności i wiedzę, które pomogą klientom w dokonaniu właściwego wyboru.
6. Pośrednictwo pracy, na które składa się pomoc klientowi w poszukiwaniu pracy i przeszkoleniu, nauczanie technik autoprezentacji, utrzymywanie łączności z pracodawcami.
7. Rzecznictwo, czyli negocjowanie z instytucjami w imieniu klienta.
8. Pilotowanie poprzez utrzymywanie kontaktów z dawnymi klientami.

Proporcje wymienionych form pracy niewątpliwie różnicują kraje Unii:

• W Belgii, Francji, Niemczech. Luksemburgu i Hiszpanii doradztwo edukacyjne wyjątkowo podkreśla rolę oceny i diagnozy poprzez powszechne stosowanie metod badań psychometrycznych. Niekiedy zaciera się różnica miedzy diagnozą, której celem jest poradnictwo ułatwiające uczniowi podjęcie właściwej decyzji zawodowej, a diagnozą selekcyjną, gdy uczeń jest tylko przedmiotem decyzji władz szkolnych. Bez względu jednak na przewagę w tych krajach aktywnego lub biernego stylu oceny, doradcy starają się być przede wszystkim rzecznikami interesów ucznia.
• W Belgii, Francji, Luksemburgu prowadzi się rozmowy oparte raczej na typowym udzielaniu porad sugerujących, podczas gdy w Danii, Portugalii, Wielkiej Brytanii przeważa doradztwo niedyrektywne, ułatwiające w założeniu samodzielne podjęcie decyzji przez klienta.
• Dania, Niemcy, Grecja, Portugalia, Wielka Brytania szeroko rozwinęły szkolne programy orientacji zawodowej, a w niektórych przypadkach (Dania, Niemcy, Wielka Brytania) poszerzone są one o praktyki zawodowe.
• W Niemczech i Włoszech monopolistą w zakresie pośrednictwa pracy są agendy rządowe, podobnie, choć nie w tak dużym wymiarze, dzieje się w Belgii i Francji. W Wielkiej Brytanii prowadzenie pośrednictwa pracy jest również w gestii samodzielnych agencji doradczych.
• Rzecznictwo obejmuje grupy klientów, którym wybór i zmiana zawodu może sprawiać szczególną trudność. Na przykład w Danii, Francji, Wielkiej Brytanii zalicza się do nich młodych bezrobotnych oraz osoby starsze zmuszone do przekwalifikowania się.
• Niektóre kraje (np. Dania) opracowały stałe, formalne procedury pilotowania absolwentów. Większość krajów podejmuje działania pilotujące w sposób niesformalizowany.

Na koniec tej serii porównań warto dodać, że w większości krajów wszystkie wymienione formy bywają realizowane w pracy zarówno z klientem indywidualnym, jak i z grupami. Do typowych, choć często nieujętych formalnym wykazem, zadań doradczych należy utrzymywanie łączności z instytucjami kooperującymi oraz wspieranie nieprofesjonalnych źródeł doradztwa rodziców, nauczycieli. W tym wypadku również zaznaczają się różnice między państwami, wynikające prawdopodobnie bądź z wieloletnich tradycji wychowawczych, bądź przeciwnie – z chęci ich przełamania. Po porównaniu okazuje się, że w Belgii, Francji i Włoszech doradcy kontaktują się z rodzicami w ograniczonym zakresie, ponieważ uważają, że niekiedy utrudniają oni podjęcie przez ucznia właściwej decyzji. Z kolei w Wielkiej Brytanii i Niemczech spotkania z rodzicami są praktyką powszechną i pożądaną przez obie strony.

Następną cechą charakteryzującą i jednocześnie różnicującą strukturę systemu doradztwa jest sposób sprawowania nad nim kontroli przez organy zwierzchnie oraz jego metody finansowania. Kraje UE wybierają zarządzanie centralne, regionalne i lokalne.

Usługi doradcze mogą być bezpłatne, częściowo płatne bądź płatne – ten ostatni rodzaj finansowania wiąże się z prywatyzacją usług. Analiza porównawcza wykazała, że:

• Służby i agencje zatrudnienia są w większości krajów zarządzane centralnie, choć w niektórych przypadkach (Hiszpania) – przez władze lokalne.
• Służby doradcze zlokalizowane w systemie edukacyjnym są administrowane centralnie (Francja, Grecja, Irlandia, Luksemburg), regionalnie (Belgia, Holandia, Włochy, Portugalia, Hiszpania) i lokalnie (Dania, Wielka Brytania) w zależności od struktur systemu edukacji.
• Większość usług doradczych jest bezpłatna, choć w Wielkiej Brytanii niektóre agencje eksperymentują z wprowadzeniem opłat dla klientów dorosłych. Wyjściem kompromisowym w tym kraju stać się może system talonów, które klienci otrzymywaliby za częściową opłatą i finansowaliby przy ich pomocy usługi agencji wybranej przez siebie. Zdaniem projektodawców tego systemu pozwoli to na bardziej racjonalne gospodarowanie kadrą doradców.
• W większości krajów Unii agencje prywatne odgrywają ograniczona rolę. Najczęściej pobierają opłaty od klientów, ale zdarzają się też wyjątki (Włochy), kiedy prywatne agencje oficjalnie przejmują część zadań doradczych publicznego systemu edukacji i wówczas otrzymują wsparcie finansowe od rządu.
• W Niemczech prawo jednostki do bezpłatnych usług doradczych jest akcentowane szczególnie mocno. Doradztwo zawodowe pozostaje w gestii Federalnego Instytutu Zatrudnienia i jest finansowane po części z funduszy ubezpieczeniowych, a po części – ze składek pracodawców. Działalność Instytutu podlega kontroli związków zawodowych, pracodawców i rządu.

B. Doradztwo zawodowe w systemie szkolnym

W większości szkół europejskich decyzje zawodowe podejmowane są bądź przez uczniów, bądź w ich interesie przez doradców. Podział taki niesie konsekwencje związane z planowaniem kariery ucznia. Uogólniając, można stwierdzić, że decyzje „pionowe” dotyczące pokonywania kolejnych stopni edukacji są zwykle decyzjami o charakterze selekcyjnym i są podejmowane na rzecz ucznia. Decyzje „poziome” wiążące się z wyborem dziedziny kształcenia są częściej podejmowane przez samych uczniów. Trzeba jednak przyznać, że linia takiego podziału w krajach Unii wyraźnie się zaciera. Np. w Belgii, Francji i Luksemburgu wiele decyzji edukacyjnych podejmuje Rada Klasy złożona z nauczycieli, dyrektora szkoły i doradcy zawodowego. Kryteria selekcji są jednak jawne i znane uczniom i rodzicom. Mogą oni w razie potrzeby odwołać się od decyzji Rady.

Generalnie Kraje Unii różnią się znacznie pod względem organizacji systemów oświatowych, różne są też szczeble systemów. Można jednak zauważyć, że im wcześniej uczniowie muszą wybierać kolejny poziom nauki, tym wcześniej wkracza z pomocą doradca zawodowy. Jego interwencja ma wówczas charakter z natury bardziej dyrektywny. I tak w Luksemburgu i Holandii wybór typu szkoły po szkole podstawowej następuje w wieku 12 1at, w Niemczech w wielu landach – w wieku 10 1at, a w Danii i Hiszpanii – dopiero po 16. roku życia.

W większości krajów Unii zawód doradcy zawodowego w szkole powiązany jest z profesją nauczycielską (z wyjątkiem Portugalii, gdzie pracę tę wykonują psychologowie, oraz Irlandii i Hiszpanii, gdzie w szkołach pracują specjalnie szkoleni psychologowie – doradcy).

W realizacji zadań doradców szkolnych niesłychanie pomocne stało się opracowanie specjalnych programów orientacji zawodowej. Różnią się one sposobami realizacji, niemniej mają pewne treści stałe i wspólne dla wszystkich krajów. Można je podzielić na 4 grupy tematyczne:

1. Rozwijanie świadomości szans i możliwości oferowanych przez szkoły, zawody i miejsca pracy przy uwzględnieniu wymagań, jakie stawiają przed kandydatami.
2. Rozwijanie świadomości własnych zdolności, umiejętności, kwalifikacji, potrzeb, wartości i zainteresowań w aspekcie życzeniowym i rzeczywistym.
3. Nauka procesu podejmowania decyzji, styli decyzyjnych oraz uświadamianie konsekwencji wyborów.
4. Nauka radzenia sobie ze zmianą, rozwój umiejętności pozwalających na adaptację do zastanych warunków, a także – na wychodzenie naprzeciw nowym sytuacjom.

Treści te realizowane są następująco:

• W Danii uczniowie w wieku l4–16 lat otrzymują rocznie 48 lekcji orientacji zawodowej.
• W Niemczech program orientacji zawodowej realizowany jest dla grup 13–15-latków w ramach 5–7 godzin tygodniowo, niekiedy jako oddzielny przedmiot, a czasem w ramach tematów interdyscyplinarnych. Powyżej 15. roku życia treści programu orientacji zawodowej również są realizowane, ale już w mniej intensywnym trybie.
• W Grecji program orientacji zawodowej dla grup wiekowych 12–l4 lat, składa się z 45 godzin rocznie, a dla wieku 15–16 lat – z 30 godzin rocznie.
• W Holandii treści związane z orientacją zawodową występują w 15 przedmiotach szkolnych, czasem według uznania szkoły mogą być nauczane jako odrębny przedmiot.
• W Portugalii nasycenie uczniów orientacją zawodową w wieku l4 lat sięga 50 godzin rocznie.
• W Wielkiej Brytanii od 14. do 16. roku życia orientacja zawodowa jest częścią tzw. edukacji osobowej i społecznej uczniów, jednak już od 10. roku życia zaczyna się w wielu szkołach wprowadzenie przedmiotu: wczesna orientacja zawodowa.

Problemem wielu nauczycieli w wielu krajach (szczególnie w Grecji) pozostaje forma nauczania. Nie powinna mieć ona tradycyjnego kształtu lekcji zakończonej klasyczną oceną wiedzy. Wskazane jest raczej zastosowanie treningu umiejętności. Tymczasem wielu nauczycieli, a szczególnie niemąjących właściwego przygotowania i doświadczenia, nie radzi sobie wówczas z dyscypliną w klasie. Jest to sygnał wskazujący na konieczność rozszerzenia specyficznego kształcenia doradców zawodowych.

Na marginesie problematyki doradztwa zawodowego w szkołach, trzeba również wspomnieć o doskonale rozwiniętej i stale obecnej służbie doradczej na uczelniach wyższych Unii. Często również rola doradców rozszerzona zostaje o opiekę nad uczniami i studentami odbywającymi praktyki zawodowe, a nawet młodymi osobami w czasie kursów podnoszących lub zmieniających kwalifikacje.

C. Doradztwo zawodowe dla dorosłych

Ze względu na obszerność zagadnienia rozwiązanie problemu doradztwa dla osób dorosłych w Unii Europejskiej zostanie niniejszym tylko zasygnalizowane. Podstawowe różnice w jego formach wiążą się z tak zwanymi grupami docelowymi. Ze względu na to kryterium wyróżnić można 3 kategorie doradztwa:

1. Powszechne – dla wszystkich osób dorosłych.
2. Zorientowane – dla klientów w specyficznej sytuacji życiowej, np.: pracowników zagrożonych zwolnieniem, kobiet wracających do pracy po przerwie związanej z macierzyństwem, osób zwolnionych z zakładów karnych, pracowników w wieku przedemerytalnym.
3. Zorientowane – na specyficzne grupy społeczne, np.: długotrwale bezrobotnych, mniejszości etniczne, imigrantów, niepełnosprawnych fizycznie i umysłowo.

Doradztwo dla dorosłych prowadzone jest przez publiczne służby zatrudnienia, służby powiązane z edukacją permanentną, organizacje charytatywne, działy personalne firm, agencje prywatne Uwidoczniła się jednak przewaga służb publicznych nad prywatnymi (szczególnie w Niemczech).

Ze względu na sposób finansowania, wysokie koszty doradztwa, ale także ze względu na rolę społecznego wsparcia, coraz częściej prowadzone jest poradnictwo grupowe. Typową formą takiego poradnictwa w Wielkiej Brytanii, Belgii, Danii, Niemczech, Holandii są kluby pracy. Innym sposobem ekonomizacji wysiłków oraz podniesienia standardu usług doradczych jest wprowadzenie informacji i systemów komputerowych (omówione zostaną w jednym z kolejnych paragrafów).

W wielu krajach Unii w poradnictwie dla dorosłych zaznacza się różnica między zadaniami profesjonalnego doradcy zawodowego a czynnościami o charakterze bardziej administracyjnym wykonywanymi przez pośredników pracy. Nadal pozostaje problemem do rozwiązania zbudowanie pomostu między pośrednikiem pracy a doradcą zawodowym tak, by zachować różnice między ich funkcjami, a jednocześnie połączyć ich wysiłki w działaniu na rzecz klienta.

Tożsamość zawodowa i kształcenie doradców zawodowych

Jest sprawa oczywistą, że poczucie tożsamości zawodowej osób uprawiających zawód doradcy ma silny związek ze strukturą i typem kształcenia. W krajach Unii Europejskiej wyodrębniły się 4 modele funkcjonowania doradców zawodowych:

1. Doradztwo zawodowe jako odrębna specjalność, wymagająca pełnego, specjalistycznego kształcenia.
2. Doradztwo zawodowe jako podspecjalizacja w obrębie innych zawodów, wymagająca (lub nie) dodatkowego szkolenia.
3. Doradztwo zawodowe jako dodatkowy zawód, oparty głównie na doświadczeniu życiowym doradcy, pozwalające na niesienie pomocy mniej doświadczonemu klientowi.
4. Doradztwo zawodowe jako działalność samopomocowa niesiona jednostkom lub grupom zbliżonym wiekiem i doświadczeniem do doradcy.

Z tak zdefiniowanymi modelami wiąże się 5 systemów kształcenia doradców:

1. Pełne studia dzienne.
2. Studia naprzemienne (połączone z pracą).
3. Studia zaoczne.
4. Krótkie kilkudniowe kursy podnoszące kwalifikacje.
5. Superwizja i wsparcie bardziej doświadczonych doradców.

Dokładnej i bardzo obszernej analizy programów kształcenia doradców zawodowych w poszczególnych krajach Europy dokonał Berndt Joachim Ertelt. Została ona opublikowana w Polsce, dlatego zostanie pominięta w niniejszym artykule. W tym miejscu można jedynie skonstatować, że idealny model edukacji doradców powinien zrównoważyć proporcje między teorią a praktyką. Zbyt silne podkreślanie znaczenia umiejętności praktycznych wykształca bardziej technika niż profesjonalistę zdolnego do własnego rozwoju. Zbytnie akcentowanie roli teorii grozi odrzucaniem przez doradcę zawodowego informacji, doświadczeń, jakie niesie szybko zmieniająca się rzeczywistość.

Jednym z ważnych przejawów profesjonalizacji doradców zawodowych jest tendencja do stowarzyszania się w krajowych związkach, których zadaniem jest utrzymywanie łączności między członkami, ich profesjonalny rozwój oraz promocja i reprezentacja. Doradcy zawodu zrzeszają się również w związkach międzynarodowych. Warto wspomnieć o 2 najmłodszych inicjatywach Unii Europejskiej, dzięki którym powstały następujące stowarzyszenia:

Fedora – powołana w 1988 roku i łącząca doradców zawodowych pracujących w szkołach wyższych na rzecz studentów,

Euro-Orientation – powołana w roku 1990, zrzeszająca doradców zawodu pracujących zarówno z młodzieżą szkolną, jak i dorosłymi, której członkiem jest również Stowarzyszenie Doradców Szkolnych i Zawodowych Rzeczypospolitej Polskiej.

Przyszłość doradztwa zawodowego – wiek XXI

Wiele sygnałów wskazuje, że rozwój doradztwa zawodowego w Europie będzie oparty na 3 komponentach:

1. Doradztwo zawodowe, pojmowane bardziej jako planowanie kariery, stanie się integralną częścią systemów edukacyjnych.
2. Planowanie kariery i stałe podnoszenie kwalifikacji będzie nierozłączną częścią życia zawodowego jednostki.
3. Organizowane będą nowe służby doradcze, poza strukturami edukacji i zatrudnienia, zachowujące wobec nich swoistą neutralność.

Wobec powyższych kierunków przemian promowany jest w krajach Unii Europejskiej model profesjonalny doradcy zawodowego. Za najbardziej pożądane jego atrybuty uważa się:

• uświadomienie sobie przez doradcę własnych potrzeb, motywów działania, uprzedzeń i wartości tak, by nie wpływały one na jakość jego pracy,
• szacunek dla różnic indywidualnych i społecznych,
• wiarę w możliwość rozwoju jednostki,
• uznanie podmiotowości klienta i szacunek dla jego autonomii,
• profesjonalizm, tzn. wiedzę, poczucie odpowiedzialności i świadomość ograniczeń roli doradcy,
• zainteresowanie i pozytywne, lecz nie bezkrytyczne nastawienie do przemian społeczno-ekonomicznych,
• otwartość na nowe idee,
• chęć stałego podnoszenia kwalifikacji.

Państwa Unii pozostają zgodne co do konieczności realizacji opisanego modelu, zmierzają jednak do niego własnymi drogami. Być może konfrontacja kilkunastu typów rozwiązań kwestii doradztwa pozwoli łatwiej zrozumieć ideę wspólnoty przy zachowaniu tożsamości narodowej poszczególnych państw i jednocześnie pokaże polskim doradcom wielość dróg, które mogą prowadzić do wspólnego celu, jakim jest pełna realizacja potrzeb jednostki związanych z wykonywaniem zawodu.