1. Wprowadzenie w problematykę poradnictwa zawodowego
2. Poradnictwo w resorcie edukacji
   1. 2.1. Działalność doradców w poradniach psychologiczno-pedagogicznych
3. Poradnictwo zawodowe w służbach zatrudnienia
   1. 3.1. Organizacja i funkcjonowanie usług poradnictwa zawodowego w urzędach pracy
   2. 3.2. Centrum Metodyczne Informacji i Poradnictwa Zawodowego
   3. 3.3. Narodowe Centrum Zasobów Poradnictwa Zawodowego
   4. 3.4. Działalność doradców w centrach informacji i planowania kariery zawodowej
   5. 3.5. Działalność biur promocji zawodowej absolwentów szkół wyższych (biur karier)

1. Wprowadzenie w problematykę poradnictwa zawodowego

Poradnictwo zawodowe w Polsce oparte jest na doktrynie, która mówi, że planowanie i rozwój kariery zawodowej człowieka jest procesem rozpoczynającym się we wczesnym dzieciństwie i trwającym przez całe życie. Życie zawodowe człowieka jest bowiem ciągiem osobistych decyzji. Decyzje te powinny uwzględniać szereg czynników. Część z nich ma charakter wewnętrzny, składa się na indywidualną charakterystykę człowieka, część to niezależne, obiektywne uwarunkowania zewnętrzne: społeczne, kulturowe i gospodarcze.

Zadaniem doradcy zawodowego jest towarzyszenie klientowi w kluczowych momentach tego procesu, pomoc w uzyskaniu wiedzy o nim samym, o otoczeniu i uwarunkowaniach, które w każdym momencie życia mają istotne znaczenie dla decyzji zawodowych.

Za poradnictwo zawodowe w Polsce odpowiadają 2 ministrowie: minister edukacji narodowej i minister pracy i polityki społecznej.

Pierwszy odpowiada za całość zadań z zakresu orientacji i poradnictwa zawodowego w stosunku do dzieci i młodzieży. Zadania realizuje przy pomocy poradni psychologiczno-pedagogicznych i szkół. Drugi odpowiada za poradnictwo zawodowe dla osób dorosłych i wykorzystuje w tym celu jednostki publicznej służby zatrudnienia.

W Polsce nie funkcjonują prywatne firmy wyspecjalizowane w świadczeniu odpłatnych usług z zakresu poradnictwa zawodowego. Działają natomiast firmy komercyjne realizujące usługi z zakresu doradztwa personalnego, tzn. usługi związane z doborem wysoko kwalifikowanych kadr dla potrzeb pracodawców.

2. Poradnictwo w resorcie edukacji

Zadania poradnictwa zawodowego w resorcie edukacji regulują 2 podstawowe akty prawne:

• Ustawa o systemie edukacji z 7 września 1991 r. z późniejszymi zmianami (Ustawa o zmianie ustawy o systemie oświaty z 25 lipca 1998 r.),
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie organizacji i zasad działania poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz innych publicznych poradni specjalistycznych z 15 stycznia 2001 r.

2.1. Działalność doradców w poradniach psychologiczno-pedagogicznych

W resorcie edukacji narodowej zadania związane z poradnictwem zawodowym wypełniają poradnie psychologiczno-pedagogiczne. Obecnie funkcjonuje 598 poradni, z czego 26 to poradnie specjalistyczne, które nastawione są na świadczenie młodzieży pomocy w wyborze zawodu. Wykorzystywane przez nie różnorodne metody diagnostyczne służą do badania predyspozycji psychofizycznych uczniów. Pozostałe poradnie realizują zadania związane z udzielaniem młodzieży pomocy w wyborze zawodu jako jedną z wielu innych form aktywności.

Jednym z czynników zapewniających wysoki poziom usług świadczonych przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne jest kadra. Doradcy zawodowi, w liczbie ponad 900 osób, stanowią około 1/5 ogółu pracowników merytorycznych zatrudnionych w poradniach. Zdecydowana większość doradców zawodowych to osoby z wykształceniem psychologicznym (ponad 50%), pozostali to osoby z wykształceniem pedagogicznym (ponad 40%) lub socjologicznym. Prawie 1/4 doradców zatrudnionych w poradniach ukończyła studia podyplomowe lub uzyskała stopnie specjalizacji zawodowej w zakresie poradnictwa zawodowego.

Zdecydowana większość doradców w poradniach to kobiety (ponad 90%). Jedynie niewielki odsetek osób tam zatrudnionych to ludzie bardzo młodzi – przed 30. rokiem życia. (Dane pochodzą z 1999 r.) Podstawową metodą pracy stosowaną w poradniach psychologiczno-pedagogicznych są testy psychologiczne.

Przy rozwiązywaniu problemów, z którymi najczęściej zgłaszają się uczniowie do poradni psychologiczno-pedagogicznych, wykorzystuje się testy badające sprawność intelektualną, testy badające osobowość, zainteresowania, uzdolnienia specjalne i testy pedagogiczne.

3. Poradnictwo zawodowe w służbach zatrudnienia

Do podstawowych obowiązujących aktów prawnych w zakresie poradnictwa zawodowego w służbach zatrudnienia należą:

• Ustawa o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu z 14 grudnia 1994 r. z późniejszymi zmianami,
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 lutego 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia pośrednictwa pracy, poradnictwa zawodowego i organizowania szkoleń bezrobotnych, tworzenia zaplecza metodycznego dla potrzeb informacji zawodowej i poradnictwa zawodowego oraz organizowania i finansowania klubów pracy,
• Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych z 27 sierpnia 1997 r.,
• Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 21 lutego 2000 r. w sprawie organizacji, szczegółowych zasad i zakresu działania Krajowego Urzędu Pracy.

3.1. Organizacja i funkcjonowanie usług poradnictwa zawodowego w urzędach pracy

Doradcą zawodowym w urzędach pracy może być osoba mająca ukończone studia wyższe, przy czym preferowane są studia kierunkowe: psychologiczne, pedagogiczne lub socjologiczne. Ponad 40% doradców zawodowych ma wykształcenie pedagogiczne, około 16% – socjologiczne, ponad 15% – psychologiczne, a około 25% – inne wyższe. (Dane na 1999 r.)

Charakter pracy doradcy zawodowego zatrudnionego w służbach zatrudnienia wymaga interdyscyplinarnej wiedzy i umiejętności. Od 1997 r. istnieje możliwość zdobywania wykształcenia w zakresie poradnictwa zawodowego na poziomie akademickim. Modułowe programy kształcenia doradców zawodowych dotyczą 4 poziomów:

• 3-letni licencjat w zakresie doradztwa zawodowego, po ukończeniu którego absolwent jest licencjonowanym doradcą zawodowym i może podjąć uzupełniające studia magisterskie w zakresie specjalności psychologia doradztwa zawodowego,
• 5-letnie studia magisterskie na kierunku psychologia, specjalność psychologia doradztwa zawodowego,
• roczne studia podyplomowe w zakresie doradztwa zawodowego, przeznaczone dla absolwentów studiów psychologicznych,
• 2-letnie studia podyplomowe w zakresie doradztwa zawodowego dla osób z wykształceniem wyższym niepsychologicznym.

Doradcy zawodowi zatrudnieni w urzędach pracy dysponują następującymi zbiorami informacji zawodowej:

1. „Klasyfikacja zawodów i specjalności” opracowana na zlecenie MPiPS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. „Klasyfikacja...” zawiera syntetyczny opis 2 472 zawodów i specjalności i stanowi podstawę tworzenia zróżnicowanej informacji na niższych poziomach (nazwa zawodu, kod zawodu, opis czynności itp.),
2. komplet 301 teczek informacji o zawodach nowo powstałych oraz zawodach, na które istnieje zapotrzebowanie pracodawców,
3. zestaw ulotek o 301 zawodach opisanych w teczkach,
4. zestaw 119 filmów o zawodach na kasetach wideo,
5. wielotomowa publikacja „Przewodnik po zawodach” zawierająca charakterystyki 546 zawodów,
6. inne zbiory informacji i materiałów pisanych – katalogi, informatory, przewodniki i czasopisma zawierające informacje o zawodach, rynku pracy, jednostkach edukacyjnych itp.

Kolejnym narzędziem pracy doradcy zawodowego jest program komputerowy „Doradca 2000”. Program ten dostarcza w szybki sposób szeroko rozumianej informacji zawodowej, wspomaga proces indywidualnej oceny klienta i ułatwia mu nabywanie umiejętności poruszania się na rynku pracy. Program zapisany na płycie CD-ROM obejmuje 4 moduły: Klient, Zawody, Edukacja i Nawigator.

W urzędach pracy podstawową metodą pracy doradców zawodowych jest rozmowa doradcza, w trakcie której analizuje się sytuację klienta, jego oczekiwania oraz zainteresowania i uzdolnienia związane z pracą. Rozmowa kończy się ustaleniem planu działań realizowanych następnie przez klienta.

Aby określić zainteresowania klienta doradcy zawodowi posługują się 2 narzędziami: Zestawem do Samobadania (ZdS) i Kwestionariuszem Preferencji Zawodowych (KPZ) Hollanda.

Zestaw do Samobadania ma formę autotestu. Pozwala on na ustalenie zawodów zgodnych z zainteresowaniami i predyspozycjami klientów.

Przeszkoleni doradcy mogą prowadzić grupowe poradnictwo z wykorzystaniem 2 metod: Metody Edukacyjnej i Kursów Inspiracji.

Metoda Edukacyjna traktuje jednostkę podmiotowo i mobilizuje ją do ponoszenia odpowiedzialności za podejmowane wybory. Doradca towarzyszy osobie bezrobotnej w poszukiwaniach, pomaga zdefiniować priorytety i podjąć decyzję zawodową. Podejście to aktywizuje klientów poprzez stworzenie wewnętrznej motywacji do samodzielnego działania na rynku pracy.

Kursy Inspiracji są propozycją pomocy adresowanej przede wszystkim do osób długotrwale bezrobotnych lub zagrożonych bezrobociem. Celem kursu jest zainspirowanie uczestników do aktywnego poszukiwania pracy.

3.2. Centrum Metodyczne Informacji i Poradnictwa Zawodowego

Centrum prowadzi swoją działalność w oparciu o następujące akty prawne:

• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 lutego 2000 r.,
• Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 21 lutego 2000 r.

Centrum Metodyczne Informacji i Poradnictwa Zawodowego Krajowego Urzędu Pracy ma na celu wyposażenie doradców zawodowych urzędów pracy w ujednolicone i aktualizowane zbiory informacji zawodowej, profesjonalne metody i techniki pracy oraz popularyzację europejskiego wymiaru poradnictwa zawodowego.

Do zadań Centrum należą w szczególności:

1. współdziałanie z centrami informacji i planowania kariery zawodowej oraz urzędami pracy w zakresie poradnictwa zawodowego, a w tym:
   1. zbieranie informacji dotyczących potrzeb i przydatności metod poradnictwa zawodowego,
   2. zbieranie danych dotyczących oczekiwań w zakresie informacji zawodowej,
   3. diagnozowanie potrzeb szkoleniowych doradców zawodowych,
   4. organizowanie seminariów dla pracowników centrów informacji i planowania kariery zawodowej i powiatowych urzędów pracy,
2. gromadzenie, opracowywanie i aktualizowanie informacji zawodowych,
3. pozyskiwanie, gromadzenie i opracowywanie metod i technik poradnictwa zawodowego oraz rekomendowanie ich do wykorzystywania w standardach,
4. ocena użyteczności metod i technik poradnictwa zawodowego,
5. opracowywanie programów, planów i pomocy dydaktycznych dotyczących szkolenia doradców zawodowych z centrów informacji i planowania kariery zawodowej oraz powiatowych urzędów pracy,
6. udział w realizacji szkoleń doradców zawodowych z centrów informacji i planowania kariery zawodowej oraz powiatowych urzędów pracy,
7. realizacja programów Unii Europejskiej wspierających poradnictwo zawodowe:
   1. Projekt Narodowe Centrum Zasobów Poradnictwa Zawodowego,
   2. Projekt Wspieranie mobilności edukacyjnej i zawodowej przez modernizację bazy informacyjnej i wprowadzenie europejskiego wymiaru w procedurach doradztwa zawodowego,
   3. Projekt Wprowadzenie i instytucjonalizacja doradztwa zawodowego na płaszczyźnie międzynarodowej w nowych krajach członkowskich,
   4. Projekt Poradnictwo zawodowe przez telefon,
   5. Projekt Transnacjonalne poradnictwo zawodowe,
8. administrowanie testami psychologicznymi stosowanymi w poradnictwie zawodowym, a w tym zaopatrywanie centrów informacji i planowania kariery zawodowej i powiatowych urzędów pracy w testy oraz szkolenie doradców w użytkowaniu tych testów,
9. promocja działalności Centrum w skali krajowej i międzynarodowej.

3.3. Narodowe Centrum Zasobów Poradnictwa Zawodowego

Narodowe Centrum Zasobów Poradnictwa w Polsce utworzone zostało na mocy porozumienia pomiędzy Krajowym Urzędem Pracy a Ministerstwem Edukacji Narodowej zawartym w dniu 6 lipca 1999 r.

Podstawową funkcją Narodowego Centrum Zasobów Poradnictwa Zawodowego (NCZPZ) jest wspieranie mobilności edukacyjnej i zawodowej obywateli oraz zapewnienie wszystkim obywatelom Europy takich samych możliwości dostępu do informacji nt. kształcenia i szkolenia w swoim kraju i w innych krajach Europy.

Z powyższej funkcji wynikają następujące zadania:

• gromadzenie, wytwarzanie i rozpowszechnianie informacji na temat możliwości kształcenia, w tym szkolenia zawodowego w Polsce w celu zaspokojenia potrzeb informacyjnych obywateli Polski i innych krajów europejskich,
• gromadzenie i rozpowszechnianie informacji na temat możliwości edukacyjnych w innych państwach europejskich w celu zaspokajania potrzeb użytkowników krajowych,
• inicjowanie, promowanie i rozwijanie współpracy między organizacjami prowadzącymi poradnictwo zawodowe w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w zakresie objętym celami działania NCZPZ,
• ewidencjonowanie potrzeb informacyjnych zgłaszanych przez partnerów NCZPZ i klientów oraz sporządzanie rocznych raportów merytorycznych i finansowych,
• udział w rozwoju europejskiej sieci NCZPZ,
• doskonalenie kadr doradców zawodowych,
• działalność wydawniczo-popularyzatorska.

Za realizację powyższych zadań odpowiedzialne są 2 zespoły specjalistów – pracowników Krajowego Urzędu Pracy i Ministerstwa Edukacji Narodowej zajmujących się sprawami informacji i poradnictwa zawodowego w zakresie kompetencji tych urzędów.

Zespoły te ulokowane są:

• po stronie resortu pracy – w Centrum Metodycznym Informacji i Poradnictwa Zawodowego Krajowego Urzędu Pracy,
• po stronie Ministerstwa Edukacji Narodowej – w Krajowym Ośrodku Wspierania Edukacji Zawodowej.

Narodowe Centrum Zasobów Poradnictwa realizuje swoje zadania w ścisłej współpracy 2 resortów – edukacji i pracy – oraz innych partnerów reprezentowanych w Komitecie Sterującym Narodowego Centrum Zasobów Poradnictwa Zawodowego.

3.4. Działalność doradców w centrach informacji i planowania kariery zawodowej

W 52 centrach informacji i planowania kariery zawodowej usytuowanych na terenie całego kraju można uzyskać pomoc doradcy zawodowego, wziąć udział w zajęciach warsztatowych dotyczących planowania kariery zawodowej oraz poddać się badaniom psychologicznym umożliwiającym określenie predyspozycji zawodowych.

Każde centrum to wyspecjalizowana placówka wojewódzkiego urzędu pracy, która gromadzi i udostępnia informacje o zawodach, rynku pracy, możliwościach zdobywania kwalifikacji zawodowych oraz pomaga klientom w podejmowaniu decyzji zawodowych.

Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej pomaga:

• określić własne oczekiwania zawodowe,
• ocenić zainteresowania i uzdolnienia zawodowe,
• wybrać ścieżkę edukacyjną,
• dokonać analizy rynku pracy pod kątem własnych preferencji zawodowych,
• opracować indywidualny plan działania,
• poznać metody i techniki poszukiwania pracy,
• napisać życiorys oraz list motywacyjny,
• przygotować się do rozmowy z pracodawcą,
• pracodawcom – w doborze pracowników na stanowiska wymagające szczególnych predyspozycji psychofizycznych.

3.5. Działalność biur promocji zawodowej absolwentów szkół wyższych (biur karier)

Biura zawodowej promocji studentów i absolwentów (nazywane biurami karier) szkół wyższych zadeklarowały wolę współpracy w ramach Ogólnopolskiej Sieci Biur Karier (OSBK). W jej skład weszła jedynie część z 32 działających na terenie kraju biur karier.

Porozumienie o powołaniu sieci zostało podpisane przez kierowników biur w grudniu 1998 r. Biura przystępujące do OSBK muszą spełniać pewne ściśle określone standardy programowe, do których zaliczają się m.in.:

• prowadzenie doradztwa zawodowego (indywidualnego i grupowego),
• dostarczanie informacji o rynku pracy i możliwościach podnoszenia kwalifikacji zawodowych,
• zbieranie, klasyfikowanie i udostępnianie ofert pracy, staży i praktyk zawodowych,
• prowadzenie bazy danych studentów zgłaszających się w celu znalezienia pracy,
• nawiązywanie i utrzymywanie kontaktów z pracodawcami,
• promowanie idei biur karier i przyczynianie się do powoływania biur przy innych uczelniach.

Pomoc udzielana studentom i absolwentom w aktywnym wejściu na rynek pracy polega na:

• prowadzeniu rozmów doradczych,
• przygotowaniu do pisania CV i listu motywacyjnego oraz do rozmów kwalifikacyjnych,
• powiadamianiu o możliwościach podnoszenia lub poszerzania kwalifikacji zawodowych,
• przedstawianiu perspektyw rozwoju zawodowego,
• informowaniu o dynamice zmian na lokalnym rynku pracy,
• zapoznawaniu z europejskimi standardami rekrutacji.

Nawiązywanie i utrzymywanie kontaktów z pracodawcami realizowane jest poprzez:

• gromadzenie informacji o firmach działających w kraju,
• pozyskiwanie atrakcyjnych ofert pracy,
• przeprowadzanie naboru i preselekcji na zlecenie pracodawcy,
• urządzanie prezentacji firm na uczelniach,
• organizowanie targów pracy PROFESJA.

Opracowanie: Paulina Bogdańska, Centrum Metodyczne Informacji i Poradnictwa Zawodowego KUP